Thấp (ẩm) – Nguyên nhân bên ngoài gây bệnh

Trong Y học cổ truyền (YHCT), người xưa thường nói: “Ngàn hàn dễ trừ, một thấp khó trị”. Điều này cho thấy tính chất bám rễ sâu và sự dai dẳng của hơi ẩm đối với cơ thể con người. Tiếp nối chuỗi bài viết về các nguyên nhân gây bệnh từ môi trường (Lục dâm), chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về một loại tà khí vô cùng phiền toái, dai dẳng và khó điều trị dứt điểm nhất: Khí Thấp (Hơi ẩm).

Khí Thấp là gì trong Y học cổ truyền?

Thấp là trạng thái thời tiết ẩm ướt, sương mù dày đặc hoặc môi trường sống nồm ẩm, ao tù nước đọng. Khác với Phong (gió) đến và đi nhanh chóng, Thấp tà ngấm ngầm xâm nhập, tích tụ dần dần và bám dính lấy cơ thể, làm suy giảm hệ tiêu hóa và gây ra những căn bệnh mạn tính kéo dài.

Bệnh do Khí Thấp gây ra có thể đến từ môi trường bên ngoài hoặc do chính sự suy yếu từ bên trong cơ thể sinh ra. YHCT chia làm hai loại:

• Ngoại thấp (Thấp từ bên ngoài): Do thời tiết ẩm ướt, mưa dầm, mùa nồm; hoặc do môi trường sống làm việc ngập nước, ẩm thấp (người lội nước, làm ruộng, mặc quần áo ướt sũng…). Ngoại thấp xâm nhập qua da lông, kinh lạc và các khớp xương.
• Nội thấp (Thấp từ bên trong): Sinh ra do sự rối loạn chức năng của tạng Tỳ (hệ thống tiêu hóa). Tỳ có nhiệm vụ vận hóa thủy thấp (chuyển hóa nước và chất dinh dưỡng). Khi Tỳ suy yếu (do ăn nhiều đồ lạnh, đồ ngọt béo, dầu mỡ), nước không được chuyển hóa sẽ đình trệ lại thành rác thải, tạo thành “Nội thấp”.

(Ngoại thấp và Nội thấp thường xuyên tương tác lẫn nhau. Người có Nội thấp (tỳ vị kém) thì rất dễ bị Ngoại thấp (thời tiết ẩm) tấn công, và ngược lại).

Đặc điểm gây bệnh của Khí Thấp

Thấp tà có những đặc tính sinh bệnh rất khó chịu, mang đậm chất của “nước tù đọng”:

• Tính nặng nề, đình trệ: Thấp có bản chất là nước nên rất nặng. Người nhiễm khí thấp luôn cảm thấy cơ thể nặng nề như đeo chì, tay chân buồn bực, đầu nặng và choáng váng như bị một lớp vải trùm kín (YHCT gọi là Đầu trọng như quả).
• Tính dính dớp, nhớp nháp và dai dẳng: Đây là lý do “thấp khó trị”. Bệnh do thấp gây ra thường kéo dài, hay tái phát. Triệu chứng biểu hiện sự “nhớt nháp” rõ rệt: mồ hôi ra dính da, miệng nhờn dính không muốn ăn, đi cầu phân nhão dính bồn cầu (khó xả sạch), rêu lưỡi dày nhớt.
• Thấp là Âm tà, xu hướng đi xuống dưới: Vì nước chảy chỗ trũng, thấp tà thường tấn công và biểu hiện bệnh ở phần dưới của cơ thể. Ví dụ: sưng phù hai chân, đau nhức khớp gối/cổ chân, nước tiểu đục, các bệnh phụ khoa (khí hư, huyết trắng) hoặc nam khoa ở vùng hạ bộ.
• Làm tổn thương Dương khí, cản trở tạng Tỳ: Thấp tà bao vây làm khí huyết không lưu thông được. Đặc biệt, nó trực tiếp “đánh gục” Tỳ vị, gây ra các chứng đầy hơi, chướng bụng, buồn nôn, chán ăn, ăn không tiêu.

Các dạng bệnh lý điển hình khi Thấp kết hợp với tà khí khác

Tên hội chứng	Đặc điểm kết hợp	Triệu chứng điển hình
Phong Thấp	Gió mang theo hơi ẩm xâm nhập vào gân cơ, khớp xương.	Đau nhức xương khớp, cơ thể nặng nề. Cơn đau chạy từ khớp này sang khớp khác nhưng tại mỗi khớp lại có cảm giác tê bì, nặng mỏi.
Hàn Thấp	Hơi ẩm kết hợp với khí Lạnh (thường do dầm mưa lạnh, lội nước mùa đông).	Các khớp sưng đau, lạnh buốt, co duỗi khó khăn. Kèm theo đau quặn bụng, tiêu chảy phân lỏng, tay chân lạnh ngắt.
Thấp Nhiệt	Hơi ẩm kết hợp với Nóng (thường gặp vào mùa hè oi bức, hoặc do ăn nhiều đồ cay nóng, dầu mỡ).	Vàng da, viêm đường tiết niệu (tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đỏ), các bệnh ngoài da có mủ/nước vàng (chàm, tổ đỉa), tiêu chảy phân mùi rất khẳm.

Nguyên tắc điều trị và cách phòng ngừa

Nguyên tắc điều trị

Việc đuổi Thấp tà ra khỏi cơ thể đòi hỏi sự kiên nhẫn. YHCT thường kết hợp các phương pháp sau:

• Hóa thấp / Lợi thấp: Dùng các vị thuốc để “rút nước” và thải hơi ẩm ra ngoài qua đường tiểu tiện hoặc mồ hôi (như ý dĩ, phục linh, trạch tả, râu ngô).
• Kiện Tỳ (Tăng cường tiêu hóa): Đây là bước giải quyết tận gốc. Tỳ khỏe thì tự khắc thủy thấp sẽ được vận hóa. Thường dùng các vị thuốc như bạch truật, hoài sơn, trần bì (vỏ quýt) để sấy khô độ ẩm bên trong và bồi bổ tạng Tỳ.
• Phương pháp bên ngoài: Xông hơi (để mở tấu lý, đuổi hơi ẩm qua mồ hôi), giác hơi (hút ẩm ướt ở các kinh lạc), ngâm chân nước gừng/ngải cứu.

Biện pháp phòng ngừa “Khí Thấp” xâm nhập

Bảo vệ cơ thể khỏi Khí Thấp là bảo vệ sự khô ráo và nhẹ nhàng của các cơ quan, đặc biệt là hệ tiêu hóa:

1. Cải thiện môi trường sống: Giữ nhà cửa thông thoáng, khô ráo. Vào mùa nồm ẩm, nên sử dụng máy hút ẩm hoặc đóng kín cửa để nhà không bị đổ mồ hôi. Tuyệt đối không mặc quần áo còn ẩm ướt.
2. Tránh ngồi/nằm nơi ẩm thấp: Không nên ngồi trực tiếp xuống nền đất lạnh ướt, bãi cỏ có sương. Cần lau khô người, đặc biệt là kẽ ngón chân, ngón tay và tóc ngay sau khi đi mưa về.
3. Bảo vệ tạng Tỳ qua ăn uống: Hạn chế tối đa đồ ăn lạnh (nước đá, kem), đồ tươi sống và thực phẩm nhiều dầu mỡ, nhiều đường sữa. Những thực phẩm này sinh ra rác thải nhớt dính, làm “ngập lụt” Tỳ vị. Nên ăn chín, uống sôi, thêm chút gừng, sả, tiêu vào các món ăn có tính hàn.
4. Vận động để “Bài thấp”: Thấp mang tính đình trệ, nên việc tập thể dục ra mồ hôi nhẹ (như đi bộ nhanh, yoga, thái cực quyền) là cách tuyệt vời để đẩy hơi ẩm ra khỏi cơ thể qua lỗ chân lông, đồng thời làm tăng sự luân chuyển của khí huyết.

Lời kết

Khí Thấp là một tác nhân gây bệnh dai dẳng nhưng hoàn toàn có thể khắc chế nếu chúng ta chú ý giữ gìn môi trường sống và chăm sóc hệ tiêu hóa đúng cách. Việc chủ động “Kiện Tỳ, hóa thấp” trong sinh hoạt hằng ngày chính là chìa khóa để cơ thể luôn thanh thoát, nhẹ nhàng.