Táo (Khô) – Nguyên nhân bên ngoài gây bệnh

Nếu “Thấp” (ẩm) là sự dư thừa nước đọng gây nặng nề, dính dớp, thì “Táo” lại ở thái cực hoàn toàn ngược lại: sự khô kiệt, vắt kiệt mọi nguồn nước bảo vệ cơ thể. Khí Táo chính là kẻ thù số một của làn da và hệ hô hấp. Trong Y học cổ truyền (YHCT), Táo là thứ khí chủ lệnh của mùa Thu. Đây là giai đoạn vạn vật bắt đầu thu liễm, lá rụng, nhựa cây rút vào trong để chuẩn bị cho mùa đông. Tuy nhiên, khi sự khô hanh trở nên thái quá hoặc cơ thể không kịp thích ứng, khí Táo sẽ trở thành “Táo tà” gây bệnh.

Khí Táo là gì trong Y học cổ truyền?

Bệnh do Khí Táo gây ra được chia thành hai nguồn gốc chính:

• Ngoại táo (Táo từ bên ngoài): Do thời tiết khô hanh của mùa thu hoặc môi trường làm việc thiếu độ ẩm (như ngồi phòng máy lạnh liên tục). Ngoại táo xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường hô hấp (mũi, miệng) và da lông.
• Nội táo (Táo từ bên trong): Không phải do thời tiết mà do cơ thể bị suy hao “Tân dịch” (chất lỏng nuôi dưỡng cơ thể). Nội táo thường xuất hiện ở người lớn tuổi, người mắc bệnh mạn tính lâu ngày, người vừa trải qua cơn sốt cao vã nhiều mồ hôi, hoặc người có thói quen thức khuya, ăn nhiều đồ cay nóng.

Đặc điểm gây bệnh của Khí Táo

Tà khí Táo có hai đặc tính tàn phá rất đặc trưng, bạn có thể dễ dàng nhận biết qua các tín hiệu của cơ thể:

• Táo tính càn sáp, vắt kiệt Tân dịch: Đặc tính lớn nhất của khí Táo là “Càn sáp” (khô rát). Khi xâm nhập, nó lập tức làm bay hơi và thiêu đốt hệ thống chất lỏng trong cơ thể (tân dịch). Biểu hiện rõ rệt nhất luôn xoay quanh chữ “Khô”: môi nứt nẻ, họng khô khát, da dẻ bong tróc, tóc khô xơ gãy rụng, nước tiểu ít và vàng, đi cầu táo bón.
• Táo tà tối kỵ tạng Phế (Phổi): YHCT quan niệm Phế là một “Kiều tạng” (tạng mỏng manh, yếu ớt), rất ưa sự ẩm ướt, nhuận trạch và cực kỳ ghét sự khô nóng. Hơn nữa, Phế lại chủ về hô hấp (mở ra ở mũi) và chủ về da lông (bảo vệ mặt ngoài cơ thể) – đây chính là hai cửa ngõ đầu tiên hứng chịu không khí khô hanh. Do đó, khi nhiễm Táo tà, Phế là cơ quan bị tổn thương nặng nề nhất, sinh ra các chứng: ho khan, ho không có đờm hoặc đờm dính chặt khó khạc, ngứa họng, nặng hơn có thể ho ra máu.

Các dạng bệnh lý thường gặp do Ngoại Táo

Dựa vào thời điểm trong mùa Thu, YHCT chia Ngoại táo thành hai loại hình với các triệu chứng và cách xử lý khác nhau:

Tên hội chứng	Thời điểm & Đặc điểm	Triệu chứng điển hình
Ôn Táo (Khô Nóng)	Đầu mùa thu. Thời tiết vẫn còn vương vấn cái nắng nóng của mùa hè kết hợp với sự hanh khô.	Sốt, hơi sợ gió, đau đầu, khát nước nhiều, ho khan đờm vàng dính, họng đỏ và đau rát, râu lưỡi vàng mỏng.
Lương Táo (Khô Lạnh)	Cuối mùa thu. Sự hanh khô kết hợp với gió lạnh báo hiệu mùa đông sắp tới.	Sợ lạnh rõ rệt, sốt nhẹ, đau đầu, không khát nước hoặc khát ít, ho khan đờm loãng trong, nghẹt mũi, rêu lưỡi trắng mỏng.

Nguyên tắc điều trị và cách phòng ngừa

Nguyên tắc điều trị

Bản chất của Táo là sự thiếu hụt nước, do đó nguyên tắc vàng trong điều trị là “Nhuận” (làm ẩm, tưới tắm) và “Sinh tân” (kích thích cơ thể tự sản sinh chất lỏng):

• Trị Ôn táo: Dùng phương pháp “Thanh tiết nhuận táo” (vừa làm mát, vừa làm ẩm) bằng các vị thuốc như tang diệp (lá dâu), hạnh nhân, mạch môn, sa sâm.
• Trị Lương táo: Dùng phương pháp “Ôn tán nhuận táo” (vừa làm ấm nhẹ để xua lạnh, vừa làm ẩm) bằng các vị thuốc như tía tô, hạnh nhân, tiền hồ.
• Trị Nội táo: Phải bồi bổ từ gốc bằng pháp “Tư âm dưỡng huyết”, dùng các loại thuốc bổ âm như thục địa, kỷ tử, ngọc trúc để nuôi dưỡng lại nguồn nước cạn kiệt bên trong.

Biện pháp phòng ngừa “Khí Khô”

Để sống khỏe mạnh trong mùa thu hanh khô, YHCT khuyên chúng ta tuân thủ phép dưỡng sinh “Thu thâu” (mùa thu cần thu giữ, bảo tồn năng lượng và tân dịch):

1. Dưỡng ẩm từ thực phẩm: Ưu tiên các loại thực phẩm có màu trắng, tính mát, vị ngọt chua nhẹ giúp sinh tân dịch, cực kỳ tốt cho Phế như: quả lê, mật ong, mộc nhĩ trắng (ngân nhĩ), củ sen, củ cải trắng, bách hợp, vừng đen.
2. Kiêng kỵ đồ làm “héo” cơ thể: Hạn chế tối đa các món nướng, chiên xào nhiều dầu mỡ và các gia vị cay nóng (ớt, tiêu, tỏi). Chúng sẽ tiếp thêm “lửa”, làm tốc độ bốc hơi nước trong cơ thể diễn ra nhanh hơn.
3. Uống nước chủ động: Không đợi khát mới uống. Hãy uống thành từng ngụm nhỏ, rải rác trong ngày. Nước ấm pha chút mật ong vào buổi sáng là phương thuốc nhuận phổi, nhuận tràng tự nhiên tuyệt vời nhất.
4. Bảo vệ màng bảo vệ tự nhiên: Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ, thoa kem dưỡng ẩm bảo vệ da sau khi tắm, và luôn đeo khẩu trang khi ra ngoài để giữ ấm, giữ ẩm cho niêm mạc mũi họng.

Lời kết

Khí Táo tuy không gây ra những cơn đau nhức dữ dội như Hàn hay Thấp, nhưng lại âm thầm làm “khô héo” sinh khí của con người. Hiểu được đặc tính của Táo tà, biết cách chủ động tưới mát và bảo vệ tạng Phế, bạn sẽ dễ dàng tận hưởng trọn vẹn vẻ đẹp lãng mạn của mùa thu.