Ngũ hành trong y học cổ truyền

Người xưa thấy có 5 loại vật chính: , mộc (gỗ), hoả (lửa), thổ (đất), kim (kim loại), thuỷ (nước) và đem các hiện tượng trong thiên nhiên và trong cơ thể con người xếp theo 5 loại vật chất trên gọi là ngũ hành. Ngũ hành còn có ý nghĩa nữa là sự vận động, chuyển hoá của các chất trong thiên nhiên và của tạng phủ trong cơ thể.

Sự quy nạp vào ngũ hành trong thiên nhiên và trong cơ thể con người

Yếu tố	Ngũ hành
	Mộc	Hoả	Thổ	Kim	Thuỷ
Vật chất	Gỗ, cây	Lửa	Đất	Kim loại	Nước
Màu sắc	Xanh	Đỏ, Hồng	Vàng, Nâu	Trắng, Xám	Đen, Lam
Vị	Chua	Đắng	Ngọt	Cay	Mặn
Mùa	Xuân	Hạ	Cuối hạ	Thu	Đông
Phương	Đông	Nam	Trung ương	Tây	Bắc
Tạng	Can	Tâm	Tỳ	Phế	Thận
Phủ	Đởm	Tiểu trưởng	Vị	Đại trường	Bàng quang
Ngũ thể	Cân	Mạch	Thịt	Da lông	Xương, tuỷ
Ngũ quán	Mắt	Lưỡi	Miệng	Mũi	Tai
Cảm xúc	Giận	Mừng	Lo	Buồn	Sợ

Các quy luật hoạt động của ngũ hành

Quy luật tương sinh

Quy luật tương sinh của ngũ hành tương sinh là chỉ mối quan hệ sinh ra nhau một cách thứ tự, thúc đẩy nhau phát triển của các yếu tố:

• Mộc sinh Hỏa
• Hỏa sinh Thổ
• Thổ sinh Kim
• Kim sinh Thủy
• Thủy sinh Mộc

Trong cơ thể con người, Mối quan hệ tương sinh được thể hiện như sau:

• Can mộc sinh tâm hoả.
• Tâm hoả sinh tỳ thổ.
• Tỳ thổ sinh phế kim.
• Phế kim sinh thận thuỷ.
• Thận thuỷ sinh can mộc.

Quy luật tương thừa

“Thừa” có nghĩa là lấn áp, thừa thế tấn công khi đối phương yếu. Quy luật tương thừa trong ngũ hành là hiện tượng tương khắc quá mức (khắc quá mạnh). Khi một hành (hành khắc) ức chế hành khác (hành bị khắc) vượt quá mức bình thường, khiến hành bị khắc suy yếu trầm trọng.

Trong bệnh lý, có hiện tượng hành nọ, tạng nọ khắc hành kia, tạng kia quá mạnh thì gọi là tương thừa.

Ví Dụ: Bình thường can mộc khắc tỳ thổ, nếu can khắc tỳ quá mạnh sẽ gây các hiện tượng đau dạ dày, ỉa chảy do thần kinh, khi chữa phải bình can (hạ hưng phấn của can) và kiện tỳ (nâng cao sự hoạt động của tỳ).

Quy luật tương vũ (Phản khắc)

Quy luật tương vũ trong ngũ hành là hiện tượng phản khắc (khắc ngược), xảy ra khi một hành vốn bị khắc (yếu) lại quá mạnh, quay lại khống chế hoặc làm suy yếu hành đáng lẽ ra phải khắc chế nó. Đây là trạng thái bất thường, thể hiện sự đảo lộn của quy luật tương khắc thông thường khi cán cân lực lượng thay đổi. Trong đông y, tạng khắc không khắc được tạng bị khắc gọi là tương vũ.

VD: bình thường tỳ khổ khắc thận thuỷ nếu tỳ hư không khắc được thận thuỷ sẽ gây ứ nước như trong bệnh ỉa chảy kéo dài gây phù dinh dưỡng, khi chữa phải kiện tỳ (nâng cao sự hoạt động của tỳ) và lợi niệu (để làm mất phù thũng)

Ứng dụng ngũ hành trong y học

Về quan hệ sinh lý của cơ thể

Sự sắp xếp các tạng phủ theo ngũ hành và sự liên quan của chúng đến ngũ vị, ngũ sắc, ngũ quan, thể chất và hoạt động về tính chí giúp cho việc học về các hiện tượng sinh lý các tạng phủ dễ dàng, dễ nhớ.

VD: Đối với ngũ hành mộc trong cơ thể, ta có: can (gan) có quan hệ biểu lý với đởm, chủ về cân, khai khiếu ra mắt kích thích điều đạt, khi uất kết gây giận dữ…

Về quan hệ bệnh lý

Căn cứ vào ngũ hành tìm vị trí phát sinh một chứng bệnh của một tạng hay một phủ nào đó, để đề ra phương pháp chữa bệnh thích hợp. Sự phát sinh ra một chứng bệnh ở một tạng phủ nào đó có thể xảy ra ở 5 vị trí khác nhau sau đây:

• Chính tà: do bản thân tạng phủ ấy có bệnh. Ví dụ: bản thân tạng tâm gây ra mất ngủ: như thiếu máu không nuôi dưỡng tâm thần. Khi chữa phải bổ huyết an thần.
• Hư tà: do dạng trước nó gây bệnh cho tạng đó, còn gọi là bệnh từ mẹ truyền sang con. Ví dụ: da tạng can gây bệnh cho tâm: như cao huyết áp gây mất ngủ. Khi chữa phải kiện tỳ an thần.
• Thực tà: do tạng sau nó gây bệnh cho tạng đó, còn gọi là bệnh từ con truyền sang mẹ. Ví dụ:
• Vi tà: do tạng khắc tạng đó không khắc được mà gây ra bệnh (tương thừa). Ví dụ: do thận hư không khắc được tâm hoả gây mất ngủ. Khi chữa phải bổ âm an thần
• Tặc tà: do tạng đó không khắc được tạng khác mà gây ra bệnh (tương vũ). Ví dụ: do phế âm hư ảnh hưởng đến tâm huyết gây mất ngủ, khi chữa phải bổ phế âm an thần

Về chẩn đoán

Căn cứ vào những triệu chứng ngũ sắc, ngũ vị, ngũ quan, thể chất để tìm bệnh thuộc các tạng phủ có liên quan

• Ngũ sắc:
  • sắc vàng bệnh thuộc tỳ,
  • sắc trắng bệnh thuộc phế,
  • sắc xanh bệnh thuộc can,
  • sắc đỏ thuộc bệnh tâm,
  • sắc đen bệnh thuộc thận.
• Ngũ chí:
  • giận giữ, cáu gắt bệnh ở can.
  • sợ hãi bệnh ở thận.
  • cười nói huyên thuyên bệnh ở tâm.
  • lo nghĩ bệnh ở tỳ.
  • buồn rầu bệnh ở phế.
• Ngũ khiếu và ngũ thể:
  • bệnh ở cân: chân tay run co quắp thuộc bệnh can;
  • bệnh ở mũi: viêm mũi dị ứng, chảy máu cam…thuộc bệnh phế vị:
  • bệnh ở mạch: mạch hư, nhỏ…thuộc bệnh tâm;
  • bệnh ở xương tuỷ: chậm biết đi, chậm mọc răng…thuộc bệnh thận.

Về điều trị

Đề ra nguyên tắc chữa bệnh: hư thì bổ mẹ, thực thì tả con

• VD: bệnh phế khí hư, phế lao…phải kiện tỳ vì tỳ thổ sinh phế kim (hư thì bổ mẹ)
• Bệnh cao huyết áp do can dương thịnh phải chữa vào tâm (an thần) vì can mộc sinh tâm hoả (thực thì tả con)

Châm cứu

Trong châm cứu người ta tìm ra loại huyệt ngũ du. Tuỳ kinh âm, kinh dương mỗi loại huyệt tương ứng với một lành, trong một đường kinh quan hệ giữa các huyệt là quan hệ tương sinh, giữa hai kinh âm dương quan hệ giữa các huyệt là quan hệ tương khắc. Tên các huyệt ngũ du được đặt theo ý nghĩa của kinh khi đi trong đường kinh như dòng nước chảy:

• Huyệt hợp: nơi kinh khí đi vào
• Huyệt kinh: nơi kinh khí đi qua
• Huyệt du: nơi kinh khí dồn lại
• Huyệt huỳnh: nơi kinh khí chảy xiết
• Huyệt tỉnh: nơi kinh khí đi ra

Về thuốc

Người ta tìm kiếm và xét tác dụng của thuốc đối với bệnh tật các tạng phủ trên cơ sở liên quan giữa vị, sắc với tạng phủ

•   Vị chua, mầu xanh vào can
•   Vị đắng, màu đỏ vào tâm
•   Vị ngọt, màu vàng vào tỳ
•   Vị cay, màu trắng vào phế
•   Vị mặn, mầu đen vào thận

Người ta còn vận dụng ngũ vị để bào chế làm vị thuốc thay đổi tính năng và tác dụng cho đi vào các tạng phủ theo yêu cầu chữa bệnh: sao với giấm cho vị thuốc vào can; sao với muối cho vị thuốc vào thận; sao với đường cho vị thuốc vào tỳ; sao với gừng cho vị thuốc vào phế…