Học thuyết Tạng Phủ – Tượng

Học thuyết Tạng Phủ – Tượng là nền tảng cốt lõi của Y học cổ truyền, nghiên cứu chức năng sinh lý và biến hóa bệnh lý của các cơ quan nội tạng (Tạng – tàng trữ) và phủ (Phủ – chuyển hóa) dựa trên biểu hiện bên ngoài (Tượng).

Các khái niệm cơ bản

• Tạng (Ngũ tạng): Là các cơ quan nằm ẩn sâu bên trong cơ thể (như tim, gan, phổi…), đóng vai trò tàng trữ, dự trữ. Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận. Chức năng chính là tàng trữ tinh, khí, huyết, tân dịch.
• Phủ (Sáu phủ): Phủ là các cơ quan đóng vai trò chuyển hóa. Đởm, Vị, Tiểu trường, Đại trường, Bàng quang, Tam tiêu. Chức năng chính là thu nhận, tiêu hóa, hấp thụ và bài tiết thức ăn, cặn bã.
• Tượng: Là những hình ảnh, dấu hiệu, biểu hiện sinh lý hoặc bệnh lý thể hiện ra bên ngoài. Phản ánh trạng thái chức năng của các tạng phủ bên trong.

Ví dụ: Hãy tưởng tượng cơ thể con người giống như một công trình kiến trúc phức tạp và hoàn hảo. Bạn không thể nhìn xuyên tường để thấy hệ thống dây điện hay ống nước (Tạng) đang hoạt động ra sao. Nhưng nếu thấy bóng đèn chập chờn hoặc tường bị thấm nước (Tượng), bạn biết ngay hệ thống kỹ thuật bên trong đang có vấn đề. Đông y cũng vậy, các thầy thuốc quan sát sắc mặt, làn da, giọng nói… để “đọc vị” các cơ quan bên trong.

Sự thật thú vị: Trong Đông y, các tạng phủ không chỉ quản lý chức năng vật lý mà còn “ôm” luôn cả cảm xúc và tinh thần!

Ngũ tạng

Tạng là các bộ phận cơ thể có nhiệm vụ chuyển hoá và tàng trữ tinh, khí, thần, huyết, tân, dịch. Có 5 tạng: tâm (phụ là tâm bào lạc), can, tỳ, phế, thận.

• Tâm (Tim): Chủ huyết mạch, chủ thần chí (tinh thần, tư duy).
• Can (Gan): Chủ sơ tiết (điều hòa khí cơ), tàng huyết (lưu trữ huyết), chủ cân.
• Tỳ (Lách): Chủ vận hóa (tiêu hóa, hấp thụ), chủ thăng thanh, thống nhiếp huyết (giữ huyết trong mạch).
• Phế (Phổi): Chủ khí, hô hấp, chủ tuyên phát, túc giáng, thông điều thủy đạo.
• Thận (Thận): Tàng tinh (chứa tinh sinh dục và tinh của ngũ tạng), chủ thủy, nạp khí, chủ cốt tủy.

Ngũ phủ

Phủ là các bộ phận của cơ thể có nhiệm vụ thu nạp, tiêu hoá, hấp thụ, chuyển vận các chất từ đồ ăn uống và bài tiết các chất cặn bã của cơ thể ra ngoài. Có 6 phủ: đởm, vị, tiểu đường, đại trường, bàng quang và tam tiêu.

• Vị (Dạ dày): Chủ về thu nạp và làm nhừ thức ăn. Đây là nơi tiếp nhận thực phẩm đầu tiên trước khi đưa xuống ruột.
• Tiểu trường (Ruột non): Chủ về phân biệt “thanh” (chất dinh dưỡng) và “trọc” (chất cặn bã). Sau đó, chất thanh được hấp thụ đưa đi nuôi cơ thể, chất trọc đẩy xuống đại trường.
• Đại trường (Ruột già): Chủ về truyền đạo cặn bã. Nó tiếp nhận chất thải từ tiểu trường, hấp thụ nốt phần nước dư thừa và hình thành phân để bài tiết ra ngoài.
• Đởm (Túi mật): Chứa đựng và bài tiết dịch mật (mật do Can tiết ra) để hỗ trợ tiêu hóa. Đởm còn chủ về sự quyết đoán (về mặt tinh thần).
• Bàng quang (Bọng đái): Tàng trữ và bài tiết nước tiểu thông qua sự khí hóa của Thận.
• Tam tiêu: Không phải là một cơ quan hữu hình cụ thể mà là một hệ thống đường ống bao quát toàn bộ nội tạng.
  • Thượng tiêu (trên hoành cách mô): Phân phối khí huyết.
  • Trung tiêu (bụng trên): Tiêu hóa và vận chuyển dinh dưỡng.
  • Hạ tiêu (bụng dưới): Thanh lọc và bài tiết chất thải.