Kiến thức đông y
Thử (Nắng) – Nguyên nhân bên ngoài gây bệnh
Th5
Trong Y học cổ truyền (YHCT), Thử là trạng thái thời tiết nắng nóng tột độ của mùa hè. Khi thời tiết trở nên oi bức bất thường hoặc cơ thể phơi nhiễm dưới nắng nóng quá lâu, sức đề kháng không kịp thích nghi, khí Thử sẽ biến thành “Thử tà” xâm nhập và gây bệnh.
Khí Thử là gì trong Y học cổ truyền?
Khí Thử (Nắng/Nóng) là một loại tà khí rất đặc biệt vì nó chỉ xuất hiện vào mùa hè (bắt đầu từ tiết Lập hạ đến tiết Lập thu). Các thời điểm khác trong năm nếu có nóng bức thì YHCT gọi là “Hỏa” hoặc “Nhiệt”, chứ không gọi là “Thử”.
Một điểm độc đáo nữa của Thử tà là nó chỉ có Ngoại Thử (do môi trường tự nhiên bên ngoài mang lại), hoàn toàn không có “Nội Thử” (cơ thể không tự sinh ra khí nắng).
Thử (nắng) – chủ khí về mùa hè. Khí Thử thường xuất hiện vào mùa hè. Bệnh do thử tà gây ra biểu hiện bằng các triệu chứng như sốt cao, khát nước, ra nhiều mồ hôi, mệt mỏi, thậm chí là say nắng (trúng thử).
Đặc tính của thử (Nắng)
Sức tàn phá của Thử tà đối với cơ thể rất mãnh liệt và diễn tiến nhanh chóng, dựa trên 3 đặc tính cốt lõi sau:
- Thử là Dương tà, mang tính viêm nhiệt (nóng rát): hay gây sốt và hiện tượng viêm nhiệt, khát, mạch hồng, ra mồ hôi. Nắng nóng thuộc Dương, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ bốc lên cao và phát tán ra ngoài. Người bệnh thường có các triệu chứng nhiệt rất rõ rệt: sốt cao, mặt đỏ bừng, mắt đỏ, tim đập nhanh, bứt rứt, trằn trọc không yên.
- Thử tà hay thăng tán, làm “Hao khí tổn tân”: Đây là đặc tính nguy hiểm nhất của nắng nóng. Thử hay đi lên trên, tản ra ngoài (thăng tán) làm mất tân dịch: gây ra mồ hôi nhiều, mất nước và điện giải có thể gây hôn mê, truỵ mạch.
- Tổn tân (Mất nước): Nắng nóng ép cơ thể đổ mồ hôi ồ ạt, làm cạn kiệt “tân dịch” (chất lỏng trong cơ thể). Biểu hiện là miệng khô, khát nước dữ dội, tiểu tiện ít và nước tiểu vàng khè.
- Hao khí (Mất năng lượng): YHCT có câu “Khí theo mồ hôi mà thoát ra ngoài”. Đổ mồ hôi quá nhiều khiến nguyên khí bị rò rỉ, dẫn đến cơ thể mệt mỏi rã rời, thở dốc, chân tay bủn rủn, lười nói chuyện.
- Thử thường hiệp với Thấp (Nắng thường đi kèm hơi Ẩm): Mùa hè ngoài nắng gắt còn hay có mưa rào, độ ẩm trong không khí cao. Vì vậy, Thử tà hiếm khi đi một mình mà thường kết hợp với Thấp tà (hơi ẩm), tạo ra sự oi bức ngột ngạt. Hay phối hợp với thấp lúc cuối hạ sang thu gây ra các chứng ỉa chảy, lỵ.
Các chứng bệnh hay xuất hiện do thử
Bệnh do Khí Thử gây ra thường được chia thành các mức độ từ nhẹ đến nặng, hoặc có sự kết hợp phức tạp với thời tiết:
- Thử nhiệt: nhẹ gọi là thương thử, nặng gọi là trúng thử.
- Thương thử: sốt về mùa hè, vật vã, khát, mỏi mệt.
- Trúng thử: Say nắng: nhẹ thì hoa mắt chóng mặt, nặng thì đột nhiên hôn mê, bất tỉnh nhân sự, khò khè ra mồ hôi lạnh, chân tay quyết lạnh.
- Thử thấp: Đi ỉa chảy về cuối mùa hè, lỵ, ỉa chảy nhiễm trùng.
Bảng tổng hợp Các chứng bệnh hay xuất hiện do thử
| Tên hội chứng | Mức độ / Nguyên nhân | Triệu chứng điển hình |
| Thương thử (Say nắng nhẹ) | Do đi lại, làm việc dưới nắng lâu. Tà khí mới ở phần ngoài cơ thể. | Sốt, vã mồ hôi, đau đầu, chóng mặt, hoa mắt, khát nước, bứt rứt, người mệt mỏi. |
| Trúng thử (Say nắng nặng / Cấp cứu) | Nắng nóng tột độ xâm nhập thẳng vào các tạng phủ, khí và tân dịch suy kiệt. | Đột nhiên ngất xỉu, hôn mê, không ra mồ hôi nữa, hoặc vã mồ hôi lạnh, tay chân lạnh toát. Cần cấp cứu y tế ngay lập tức. |
| Thử thấp (Cảm nắng kèm ẩm) | Nắng nóng kết hợp độ ẩm cao (những ngày oi bức dầm dề rải rác mưa rào). | Sốt không cao hoặc sốt hâm hấp khó hạ, người nặng nề, ngực tức, chán ăn, buồn nôn, tiêu chảy phân nát. |
Nguyên tắc điều trị và cách phòng ngừa
Nguyên tắc điều trị
Trong YHCT, nguyên tắc cốt lõi để đối phó với Thử tà là “Thanh thử, ích khí, sinh tân” (Làm mát cơ thể, bù đắp năng lượng và tái tạo chất lỏng):
- Thanh thử giải nhiệt: Dùng các vị thuốc có tính mát, lạnh để dập tắt cái nóng (như lá sen, dưa hấu, bột sắn dây).
- Ích khí sinh tân: Bổ sung nước và khí lực bằng các loại thảo dược như nhân sâm, mạch môn, ngũ vị tử (bài thuốc nổi tiếng: Sinh mạch tán dùng để cấp cứu suy kiệt do mất nước).
- Hóa thấp: Nếu có kèm hơi ẩm (Thử thấp), phải dùng thêm các vị thuốc làm khô độ ẩm, kích thích tiêu hóa như hoắc hương (bài thuốc Hoắc hương chính khí tán rất hay dùng trị tiêu chảy mùa hè).
Biện pháp phòng ngừa “Khí Nắng”
Để bảo vệ cơ thể không bị “Thiêu đốt” và hao tổn nguyên khí trong mùa hè, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Tránh “mũi nhọn” của nắng: Hạn chế làm việc nặng nhọc hoặc di chuyển ngoài trời vào khoảng 10h sáng đến 15h chiều. Luôn đội mũ rộng vành, mặc áo chống nắng thoáng khí khi ra ngoài.
- Bù nước đúng cách: Không đợi khát mới uống. Hãy uống thành từng ngụm nhỏ liên tục. Ưu tiên nước lọc, nước oresol, nước dừa, nước chanh muối thay vì nước ngọt có gas.
- Tận dụng thực phẩm “Thanh thử”: Mùa hè nên tăng cường các món ăn có tính mát, sinh tân dịch như: canh bí đao, chè đậu xanh (để cả vỏ), nước ép dưa hấu, trà hoa cúc, ngó sen.
- Không “làm lạnh” đột ngột: YHCT rất kỵ việc đi nắng về ngay lập tức dội nước đá lên người, tắm nước lạnh hoặc chui vào phòng máy lạnh 16 độ. Việc này khiến lỗ chân lông co rút đột ngột, nhiệt độc bị “nhốt” lại bên trong không thoát ra ngoài được, rất dễ dẫn đến đột quỵ hoặc cảm bế.
Lời kết
Khí Thử (nắng nóng) tuy dữ dội và tàn phá cơ thể nhanh chóng, nhưng lại rất dễ nhận biết và phòng tránh. Hiểu rõ quy luật “Hao khí tổn tân” sẽ giúp bạn luôn ý thức được việc bù nước và nghỉ ngơi hợp lý, giúp cơ thể đi qua mùa hè một cách an toàn và khỏe mạnh.
