Hàn (Lạnh) – Nguyên nhân bên ngoài gây bệnh

Trong Y học cổ truyền (YHCT), cùng với Phong (gió), Hàn (lạnh) là một trong sáu loại khí của tự nhiên (Lục dâm) thường xuyên đe dọa sức khỏe con người. Nếu Phong là kẻ “dẫn đường” xảo quyệt, thì Hàn lại là tác nhân trực tiếp làm suy giảm năng lượng, gây ra những cơn đau nhức dữ dội và cản trở sự vận hành khí huyết của cơ thể.

Khí Hàn là gì trong Y học cổ truyền?

Hàn (lạnh) là khí chủ lệnh của mùa đông. Tuy nhiên, bệnh do Hàn gây ra không chỉ xuất hiện vào mùa đông mà có thể xảy ra quanh năm (ví dụ: do nằm máy lạnh quá sâu, tắm nước lạnh ban đêm, dầm mưa rào mùa hạ, hoặc ăn uống quá nhiều đồ lạnh). YHCT chia Hàn tà thành hai loại chính:

• Ngoại hàn: Là khí lạnh từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào cơ thể. Tùy vào độ sâu xâm nhập, ngoại hàn được chia tiếp thành:
  • Thương hàn: Khí lạnh mới chỉ xâm nhập ở phần nông (ngoài da, cơ nhục), gây ra cảm mạo.
  • Trúng hàn: Khí lạnh đi thẳng vào các tạng phủ bên trong (như Dạ dày, Ruột), gây nôn mửa, tiêu chảy cấp.
• Nội hàn: Là tình trạng bên trong cơ thể tự sinh ra sự lạnh lẽo (thường do Tỳ Thận dương hư – suy giảm chức năng sưởi ấm của tạng phủ). Người bệnh thường xuyên sợ lạnh, tay chân lạnh ngắt dù thời tiết không lạnh.

Hàn (Lạnh) – là nguyên nhân bên ngoài thứ 2 gây bệnh. Tính chất của hàn là làm ngưng trệ và co rút. Hàn tà nhập vào cơ thể gây ra các chứng đau buốt, sợ lạnh, tay chân lạnh, co cứng cơ hoặc đau bụng tiêu chảy.

Đặc tính của hàn (khí lạnh)

Tà khí lạnh có những đặc tính vô cùng độc đáo, quy định trực tiếp đến các triệu chứng mà người bệnh gặp phải:

• Hàn là âm tà hay tổn thương dương khí: như hàn phạm vào da cơ, vệ khí bị yếu gây cảm mạo, hàm phạm vào tỳ vị làm tỳ dương hư không vận hoá được đồ ăn gây ỉa chảy, tay chân lạnh. Trong cơ thể, Âm và Dương phải cân bằng. Dương khí đóng vai trò sưởi ấm, thúc đẩy sự vận động của cơ thể. Khí lạnh mang tính Âm, khi xâm nhập sẽ trực tiếp làm tiêu hao phần Dương. Do đó, đặc trưng lớn nhất của người nhiễm Hàn tà là sợ lạnh, thích ấm, chân tay lạnh, sắc mặt nhợt nhạt.
• Hàn hay ngừng trệ, hay gây đau tại chỗ: hàn xâm phạm vào cơ thể gây khi huyết ứ trệ, không thôn gây đâu như đau dạ dày do trời lạnh, cước làm xung huyết gây đau. YHCT có câu “Bất thông tắc thống, thông tắc bất thống” (Khí huyết ứ trệ thì sinh đau đớn, lưu thông tốt thì hết đau). Khí lạnh làm cho huyết dịch và kinh lạc co cụm, đông cứng lại như nước đóng băng. Vì vậy, bệnh do Hàn thường gây ra những cơn đau dữ dội, đau tại một chỗ cố định, chườm nóng thì cơn đau giảm đi rõ rệt.
• Hàn hay gây co rút, làm bế tắc lại: như lạnh gây co cứng cơ, đau vay gáy, đau lưng, viêm đại tràng co thắt do lạnh, chuột rút các cơ do lạnh…Hàn tà làm cho tấu lý (lỗ chân lông) đóng kín lại, gân cơ co cứng. Điều này giải thích tại sao khi nhiễm lạnh, người bệnh thường bị cảm không ra mồ hôi, co giật, chuột rút, cứng gáy, không cúi ngửa được.

Các chứng bệnh hay xuất hiện do hàn

• Phong hàn: đã trình bày ở phần phong
• Hàn thấp: đi ỉa chảy, nôn mửa, đau bụng do lạnh.

Tên hội chứng	Nguyên nhân & Vị trí	Triệu chứng điển hình
Cảm mạo Phong Hàn	Gió và Lạnh cùng tấn công vào phần biểu (ngoài da, hô hấp).	Phát sốt nhưng rất sợ lạnh, đau đầu, đau mỏi toàn thân, ngạt mũi, chảy nước mũi trong, đặc biệt là không có mồ hôi.
Hàn tà phạm Vị/Tràng	Lạnh đi thẳng vào Tỳ Vị (Dạ dày, ruột) do lạnh bụng hoặc ăn nhiều đồ lạnh, sống.	Đau quặn bụng từng cơn, nôn mửa ra nước trong, tiêu chảy lỏng, chân tay lạnh ngắt. Chườm nóng bụng sẽ thấy dễ chịu.
Hàn Thấp tý (Đau khớp)	Khí Lạnh kết hợp với hơi Ẩm (Thấp) xâm nhập vào khớp xương.	Các khớp xương đau nhức dữ dội, lạnh buốt, vận động khó khăn. Cơn đau tăng lên vào ban đêm hoặc khi thời tiết chuyển lạnh.
Hàn ngưng Bào cung	Khí lạnh tụ lại ở tử cung (thường gặp ở phụ nữ).	Đau bụng kinh dữ dội, máu kinh hòn cục màu đen sẫm, vùng bụng dưới lạnh bàng, chườm túi nóng sẽ đỡ đau.

Chứng nội hàn

Chứng nội hàn xuất hiện thường do dương hư

• Tâm phế dương
  • Chứng tắc động mạch vành, mùa lạnh hay gặp.
  • Hen kèm với những triệu chứng dương hư, vì thận dương hư không nạp phế khí.
• Tỳ vị hư hàn: Ăn kém, đầy bụng, sợ lạnh, tay chân lạnh, ỉa chảy, mạch trầm trì, trầm nhược.
• Thận dương hư
  • Người già sợ lạnh, tay chân lạnh, ỉa chảy, tiểu tiện nhiều lần…
  • Chứng nội hàn do dương khí kèm, thì vệ khí cũng kém hay gây cho người ta dễ dàng bị cảm lạnh.

Nguyên tắc điều trị và cách phòng ngừa

Nguyên tắc điều trị

Để trị bệnh do Hàn, YHCT dùng phương pháp “Ôn” (làm ấm) và “Tán” (xua đuổi). Nguyên tắc chung là “Hàn tắc nhiệt chi” – Bệnh hàn thì dùng thuốc nhiệt (nóng).

• Bên ngoài: Nếu nhiễm Phong Hàn mạo biểu, dùng các vị thuốc cay ấm để giải biểu, ép ra mồ hôi (như gừng, tía tô, quế chi, kinh giới).
• Bên trong: Nếu Hàn trúng vào tạng phủ, dùng thuốc đại nhiệt để “Ôn trung tán hàn” (như can khương/gừng khô, phụ tử, nhục quế).
• Vật lý trị liệu: Rất chuộng các phương pháp dùng nhiệt như Cứu ngải (hơ điếu ngải cứu nóng lên các huyệt vị), chườm muối rang ngải cứu, xông hơi, ngâm chân nước nóng.

Biện pháp phòng ngừa “Khí Lạnh” xâm nhập

Dân gian có câu “Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, để không cho Hàn tà có cơ hội làm tổn thương Dương khí, bạn nên lưu ý:

1. Bảo vệ các huyệt vị trọng yếu: Lạnh thường xâm nhập qua các ranh giới: cổ gáy (huyệt Phong trì, Đại chùy), vùng rốn (thần khuyết) và lòng bàn chân (huyệt Dũng tuyền). Luôn quàng khăn, giữ ấm bụng và đi tất khi trời lạnh.
2. Kiểm soát nhiệt độ nhân tạo: Không để nhiệt độ máy lạnh dưới 25 độ C khi ngủ. Không tắm nước lạnh vào buổi sáng sớm hoặc tối muộn.
3. Ăn uống giữ “Lửa” cho Tỳ Vị: Hạn chế ăn quá nhiều đồ sống lạnh (sashimi, nước đá, trái cây để lạnh) vào mùa đông hoặc khi cơ thể đang mệt mỏi. Nên bổ sung các gia vị có tính ấm như gừng, tỏi, tiêu, quế vào bữa ăn hằng ngày.
4. Ngâm chân nước ấm trước khi ngủ: Đây là cách cực kỳ hiệu quả để dẫn hỏa quy nguyên, đuổi khí lạnh ra khỏi cơ thể và giúp bạn có giấc ngủ sâu hơn.

Sự cân bằng của cơ thể phụ thuộc rất lớn vào việc gìn giữ Dương khí. Hiểu rõ sự tàn phá của “Khí Hàn” sẽ giúp bạn có ý thức tốt hơn trong việc ủ ấm và bảo vệ sức khỏe trước sự thay đổi khắc nghiệt của thời tiết.